AMSTERDAMS STAAND HORLOGE MET MECHANIEK Jan Henkels Amsterdam 1750

Staande klokken

M&R7

AMSTERDAMS STAAND HORLOGE MET MECHANIEK        Gesigneerd  Jan Henkels Amsterdam 1750                                    Holland

 

Uurwerk

Messing platine-uurwerk op ankergang met slinger. Het uurwerk is voorzien van dubbel slagwerk met kwartierslag, het zogenaamde ‘Dutch Striking’ . Dat wil zeggen dat de hele uren en de halve uren voluit geslagen worden op twee verschillende bellen. Elk kwartier wordt er eenmaal geslagen, beurtelings op de twee verschillende bellen. Men kan het slagwerk tevens laten repete­ren. Het uurwerk is voorzien van wekkerwerk en heeft een mechaniek. Het gaand-, slag- en wekkerwerk worden elk door een gewicht aangedreven.

 

Wijzerplaat

De toogvormige messing wijzerplaat heeft bovenin een verzilverde cijferring met gegraveerde en zwart ingelakte cijfers. De uren worden aange­duid met Romein­se cijfers, de vijf-minuten met Arabische cijfers en de overige minuten door streepjes. Tussen de uurgetal­len zijn halfuurs­aanduidingen gegraveerd. Er zijn ook Hol­land­se boogjes aangebracht op de cijferring. Onder in het centrum van de cijferring wordt de schijngestalte van de maan aangegeven. De verzilverde rand om de schijngestalte geeft in Arabische cijfers de maandatum aan. Links en rechts boven in het gegraveerde centrum worden de maand en de dag op verzilverde schijven aangegeven. Bij de maand worden het figuur van de maand en het aantal dagen van de maand aangege­ven. Bij de aanduiding van de dag staat de god of godin die bij die dag hoort en het teken van de desbetreffende dag. De seconde-ring onder de twaalf is ook verzilverd, net als de datum­aanduiding die boven in het centrum van de seconde-ring is geplaatst. De signatuur Jan Henkels Amsterdam is op de onderzijde van de cijferring tussen de VII en de V gegraveerd. De uur-, minuut- en secondewijzers van de klok zijn vervaardigd van ge­blauwd staal.  Achter de wijzers is de verzilverde wekkerschijf aangebracht. Deze is voorzien van Arabische uurcijfers. Aan de onderzijde van de wijzerplaat aan weerszijden van de cijferring zijn Zeus en Mercurius geschilderd. Hieronder is een scene geschilderd. Het is een voorstelling van de mythe van Andromeda die geketend op een rots zit. Perseus doodt het monster met een speer. Op de zee rond de rots dobberen op het ritme van de slinger enige Hollandse zeilschepen en bewindhebbers varen met een roeiboot uit om vooral niets te hoeven missen van het boeiend schouwspel. Op het strand slaan enige vrouwen de heldendaad van Perseus bewonderend gade. Het geheel is als een toneel ingericht, dat omlijst door geweldige draperieën als het ware een kijkje moest geven bij een uitvoering van een klassiek drama.

 

Kast

De eikenhouten kast is gefineerd met wortelnotenhout en heeft ingeleg­de biezen van citroenhout. De klok is boven de wijzer­plaat en aan de bovenkant van het deurtje in de romp versierd met een houtgesneden kuif. Op de hoeken van de voet zijn knieën aangebracht. Het deurtje in de romp heeft een gebogen lijst en in het midden een slingervenster met een gegoten messing sierstuk, voorstellende Vadertje Tijd. De

wijzerplaat wordt geflankeerd door zuiltjes met kapite­len en basementen. In de dubbele kap, in de basket en in de deurtjes aan de zijkant, is de kap ajourgezaagd en van de binnenkant met stof bekleed. Dit dient als klankgat.

De kast wordt bekroond door twee bazuinblazende engelen en een Atlasfiguur.

 

Loopduur        8 dagen

Hoogte         292 cm (incl. beelden)

Breedte          60 cm

Diepte            33 cm

 

Literatuur

– J. Zeeman, De Nederlandse staande klok, blz. 111 en 466.

– E. Morpugo, Nederlandse klokken- en horlogemakers vanaf 1300, blz. 57.

Hall’s iconografisch handboek, blz. 33, 173, 235, 276 en 348.

 

Henkels

Jan Henkels/Heukels leefde van omstreeks 1722 tot 1778. Hij was werkzaam in Amster­dam en wordt vermeld in 1742. Hij had zijn werkplaats aanvankelijk in de Vijzelstraat, later aan de Singel. In het register van de voornaamste winkeliers te Amsterdam, uit 1767, komt hij voor als ‘Orlogiemaker in de Heiligenweg’. Vermelding te Amsterdam tot 1778.

 

Andromeda:

De mythe van Andromeda:

Andromeda zat op een rots geketend bij de kust van Palestina en zij moest als offer door een zeemonster verslonden worden. Perseus, de zoon van Danaë en Zeus, naderde op zijn Pegasus de plaats waar de ongelukkige verbleef. Volgens het verhaal trok hij op dat moment de door hem veroverde Medusakop uit zijn zilveren zak en richtte die op het ondier dat als een steenklomp tegen de rotsen sloeg.

 

Zeus ofwel Jupiter:

Zeus is de heerser over goden en stervelingen en de oppergod van de twaalf olympiërs. Alle krachten en functies van de godheid waren in hem belichaamd. Hij was de god van de hemel en het wisselvallige weer, wiens bliksemschichten zijn vijanden vernietigden. Maar hij was ook de genadige beschermer van de zwakken. Zijn voornaamste attributen zijn: de adelaar, bliksemschichten en de scepter. De adelaar wordt ook wel gezien als boodschapper, of soms als het zinnebeeld van Zeus zelf. De bliksemschicht is een oude poging de bliksem af te beelden. Daarom verbeeldt Zeus soms ook het vuur. De bliksemschicht wordt vaak door de adelaar in zijn klauwen vastgehouden. De scepter is het symbool van Zeus’  koninklijk gezag.

 

Mercurius ofwel Hermes

Mercurius is een der twaalf goden van de Olympus, wellicht de gemakkelijkst herkenbare. De verschijning van Mercurius is die van een typische Griekse jongeling, bevallig en atletisch. Zijn gebruikelijke attributen zijn de gevleugelde sandalen, om snel te kunnen reizen; de gevleugelde petasus (een ronde hoed met een ondiepe bol en soms met een puntige voorkant); de caduceus (een door twee slangen omkronkelende toverstaf, gewoonlijk eveneens gevleugeld). Mercurius was de zoon

en boodschapper van Jupiter. Het was zijn taak de drie godinnen Venus, vergezeld van haar zoontje Amor, Juno en Minerva naar de schaapherder Paris te leiden opdat deze zijn keuze kon bepalen, wie won in de schoonheidswedstrijd (oordeel van Paris).  Hij is de god van de handel en speelde in de Amsterdamse koopmanswereld een grote rol. Vandaar dat hij nogal eens wordt afgebeeld op wijzerplaten van klokken, die tenslotte het symbool bij uitstek waren van de voorspoed op dit gebied.

 

Vadertje Tijd.

Vadertje Tijd wordt vaak afgebeeld als een oudere, naakte man met een lendendoek en vleugels. Als attributen heeft hij meestal een zandloper en een zeis bij zich. Soms houdt hij een kruk vast of een slang met de staart in de bek. In Griekenland was het woord voor tijd ‘Chronos’ en de god van de landbouw heette ‘Cronus’. Omdat men deze twee woorden op een gegeven moment door elkaar haalde, kreeg Vadertje Tijd de attributen van Cronus: de naakte man met een zeis, alhoewel Cronus een sikkel had. Bij Vadertje Tijd is de zeis het symbool voor het vernietigen van de jeugd en de schoon­heid. Bij de Romeinen had Saturnus, de god van de landbouw, ook een sikkel. Als oude man droeg hij tevens een kruk. De slang is een oud Egyptisch symbool voor de eeuwigheid. Dit symbool kreeg Vadertje Tijd pas later in de oudheid toegewezen. In de Renaissance werd hij uitgerust met vleugels en een zandloper.

 

Atlas.

Atlas is een titaan uit de Griekse mythologie, zoon van Iapetus. Hij was ertoe veroordeeld de hemel op zijn hoofd en handen te torsen, als straf voor zijn aandeel in de opstand van de titanen tegen Zeus. Perseus veranderde Atlas met behulp van het hoofd van Medusa in de bergketen die zijn naam draagt.

Lees meer Neem contact op