STAANDE REGULATEUR ‘VENUS-TRANSIT’ SHELTON Ca. 1760 Engeland

Regulateurs Staande klokken

M&R6

STAANDE REGULATEUR ‘VENUS-TRANSIT’
Gesigneerd: SHELTON
Circa 1760
Engeland

Uurwerk
Het door een gewicht aangedreven uurwerk is opgebouwd tussen messing platines die aan de bovenhoeken zijn afgeschuind. Het uurwerk heeft een rustende ankergang, de zogenaamde Grahamgang, en een zogenaamde grid-iron compensatieslinger. De kloof aan de achterzijde van het uurwerk waaraan de slinger is opgehangen is aan de binnenzijde voorzien van tweemaal het stempel van de maker SHELTON. Het uurwerk heeft bolt-and-shutter maintaining power, dat wil zeggen dat tijdens het opwinden van het uurwerk de klok toch door blijft lopen, de constante kracht. Door de hendel rechts bij de 15 naar beneden te duwen wordt een palveer gespannen die zorgt dat de kracht op het gaandwerk gehandhaafd blijft. Het uurwerk kan nu worden opgewonden.

Wijzerplaat
De vierkante verzilverde messing wijzerplaat heeft een grote cijferring met Arabische vijf-minuten cijfers en een kleinere cijferring in de bovenste helft voor de seconde-aanduiding. De uren worden aangegeven in de opening onder het centrum met Arabische cijfers. De tijd wordt aangegeven door twee geblauwd stalen wijzers, een grote centrale minuutwijzer en een kleinere secondewijzer. Onder de uur-aanduiding is het opwindgat aangebracht.

Kast
De buitengewoon fraai geproportioneerde massief mahoniehouten kast heeft aan de voorzijde een deur, die toegang geeft tot slinger en het gewicht. Aan de binnenzijde van de kast onder de slinger is een verzilverde amplitudemeter aangebracht waarop men de uitslag van de slinger kan aflezen. Dit wordt aangegeven op een schaal van 2-1-0-1-2. De voet van de kast is voorzien van een paneel, net als de zijkanten van de kap terwijl de deur is afgewerkt met een geprofileerde sierlijst.

Gangduur 1 maand

Hoogte 187,5 cm.
Breedte 40 cm.
Diepte 24 cm.

Literatuur

-RECENT IN DE KLASSIK UHREN, MEI/JUNI 2019, blz. 10-19.
-Brian Loomes, Watchmakers and Clockmakers of the World, London, 2006, blz. 704.
-H.M. Vehmeyer, Clocks – their origin and development 1320-1880, vol II, Gent, 2004, blz. 598-599.
https://www.thecultureconcept.com/john-shelton-clockmaker-of-london-making-history-tick

JOHN SHELTON, CLOCKMAKER OF LONDON – MAKING HISTORY TICK BY CAROLYN MCDOWALL OCTOBER 21, 2013

Op bevel van koning George III zeilde de ontdekkingsreiziger, navigator, cartograaf en marineofficier luitenant James Cook (1728-1779) uit de haven van Portsmouth in Engeland op 12 augustus 1768 op weg naar het eiland Tahiti in de Stille Zuidzee. Luitenant James Cook was aangesteld als kapitein van het vaartuig Endeavour en hij kreeg de verantwoordelijkheid om een astronomisch belangrijke gebeurtenis, de transit of Venus, te observeren en vast te leggen. Dit is het moment waarop de planeet Venus rechtstreeks tussen de zon en de aarde passeert en zichtbaar wordt als een kleine zwarte schijf die over het schijnbare oppervlak van de zon beweegt. De transit is een zeldzaam verschijnsel, dat eens in de 243 jaar voorkomt. Aan boord van het schip Endeavour met luitenant James Cook was een Shelton Regulator, een bijzonder nauwkeurige staande klok met een speciale wijzerplaat. Deze moest worden gebruikt voor de vastleggen de tijd bij observaties van dit verschijnsel. De klok werd gemaakt door een vooraanstaande klokkenmaker uit die tijd, John Shelton of Shoe Lane, Londen.

Het schriftelijk vastleggen van feiten en gebeurtenissen is niet altijd wat de geschiedenis doet ‘tikken’, soms lijkt het ook een klok te zijn.

Van John Shelton is bekend dat hij vijf (5) exemplaren heeft gemaakt van zijn zogenaamde regulateur. Een daarvan ging met Captain Cook mee op aanbeveling van de Astronomer Royal, Fellow of the Royal Society en lid van de Board of Longitude Dr. Nevil Maskelyne (1732-1811). Hij maakte deel uit van de reis naar het eiland St. Helena in 1761 om de Transit of Venus van dat jaar voor zichzelf te meten en adviseerde de Admiraliteit over welke wetenschappelijke instrumenten nodig waren om de Transit te meten, waarvoor Cook op pad was gestuurd. John Sheltons regulateurs werden gebruikt in de jaren 1760 en 1770 en twee klokken vergezelden James Cook tijdens zijn volgende reizen naar de Zuidzee. Ze werden ook gebruikt in West-Indië, Hudson Bay Canada, Noordkaap, Noorwegen en Cornwall in Engeland. Het is bijna niet te geloven maar ze werden nog steeds gebruikt in 1955. Deze zeer belangrijke zusterklok van John Shelton werd in beeld gebracht als onderdeel van de fantastische bezienswaardigheidstentoonstelling Mapping Our World, die in de zomer van 2013-2014 in de National Library in Canberra is gehouden. Martyn Cook Antiques in Sydney regelde de lening namens de huidige eigenaar. Tijdens de reis werd de klok regelmatig schoongemaakt om hem in perfecte staat te houden. Afgesloten in een eenvoudige maar stevige mahoniehouten kast, zorgde Shelton ervoor dat het ‘bolt-and-shutter’-mechanisme van zijn klokken altijd in goede staat werd gehouden. Hij gebruikte een speciale compensatieslinger die optimaal gebruik maakte van de verschillende uitzetting van metalen, zodat deze nauwkeurig zou blijven. Dit betekende in de praktijk dat de lengte van de slinger constant zou blijven, ondanks de temperatuur waarbij de klok was ingesteld om metingen te verrichten. Het was vooral belangrijk omdat de reis de klok naar de tropen zou voeren. Astronoom Charles Green en botanicus Joseph Banks gingen samen met luitenant James Cook op zijn geweldige reis om de transit in de Stille Oceaan te observeren. Ze bepaalden de afstand van de zon tot de aarde. Regulateurs waren zo nauwkeurig dat ze de transit tot op de seconde konden bepalen. In het National Maritime Museum in Greenwich staat een replica van het draagbare observatorium van luitenant James Cook waarmee hij de transit of Venus bestudeerde. In dit museum staat teven de regulateur van John Shelton.

Lees meer Neem contact op